Onderteken de steunverklaring: Nederland heeft een nationaal ELLIS Instituut nodig
Nederland blinkt uit in het opleiden van AI-talent, maar verliest zijn beste onderzoekers en ondernemers aan het buitenland. Een nationaal instituut voor AI-onderzoek binnen het Europese ELLIS-netwerk zorgt dat Nederlands talent niet meer hoeft te vertrekken om tot de wetenschappelijke voorhoede te behoren, en dat de bedrijven die dat onderzoek verzilveren hier worden opgericht. Zo profiteert de Nederlandse economie mee met de grootste technologische transitie van onze tijd.
Ondertekend door
De grootste technologische wending van onze tijd is nu bezig in Silicon Valley.
In en rondom San Francisco werken onderzoekers aan computers die na kunnen denken. In hoog tempo groeit AI uit tot het fundament onder onze economie, samenleving en nationale veiligheid. De potentiële baten zijn, net als de potentiële ontwrichting, enorm. En de macht om deze transitie vorm te geven ligt bij een land dat zich steeds vijandiger tegen Europa opstelt.
In Europa is de reflex om daar beleid tegenover te zetten: een eigen model, een eigen supercomputer, een overheidsprogramma. Alleen ontstaat er uit een programma niet het volgende miljardenbedrijf.
High-tech-bedrijven ontstaan waar de mensen zitten die het werk doen. Die trekken kapitaal aan, terwijl succes en kapitaal weer nieuwe mensen aantrekken.
Talent circuleert tussen bedrijven en onderzoeksgroepen. Die uitwisseling verspreidt kennis en kunde en creëert de mogelijkheden voor nieuw onderzoek, toepassingen en startups.
Dit agglomeratie-vliegwiel werkt overal hetzelfde – of je het nou hebt over high tech in Silicon Valley en Zürich of het Duitse Solingen, wereldleider op het gebied van mesjes en scharen.
Bron: openingsjaren per lab afzonderlijk verantwoord in Bronnen.
Rond de ETH in Zürich, een van de sterkste technische universiteiten van Europa, opende Google in 2004 een vestiging die is uitgegroeid tot haar grootste engineering-locatie buiten de Verenigde Staten, met ongeveer vijfduizend medewerkers.
Daarna volgden andere labs. Die kwamen niet af op een innovatiedecreet van het Zwitserse ministerie van Economische Zaken, maar groeiden vanzelf rondom een kern van onderzoek, omdat geconcentreerd talent de belangrijkste grondstof voor innovatie is.
Bron: openingsjaar per lab afzonderlijk verantwoord in Bronnen.
Hetzelfde gebeurde in Montreal, waar de kern geen universiteit was, maar een instituut. Mila werd in 1993 opgericht en is sinds 2018 zelfstandig. Google kwam in 2016 en vervolgens Microsoft, DeepMind en Meta allemaal in 2017.
Nederlands AI-talent komt vaak in het buitenland terecht
Wie de fundamenten van AI in handen heeft, bepaalt waar de macht straks ligt. Nederland is uitzonderlijk goed in het opleiden van AI-talent van wereldklasse, onder wie een aantal grondleggers van de huidige technologische doorbraken. En toch zien we onze beste mensen consequent vertrekken.
Durk Kingma promoveerde in Amsterdam. Hij bedacht de variational autoencoder en de Adam-optimizer, twee methoden die onder een groot deel van de huidige generatieve AI liggen. Hij vertrok naar San Francisco om OpenAI mede op te richten en werkt nu bij Anthropic.
Laurens van der Maaten, opgeleid in Maastricht en Tilburg, ontwikkelde samen met Nobelprijswinnaar Geoffrey Hinton t-SNE, een techniek die in vrijwel elk machine learning-lab ter wereld wordt gebruikt. Hij werkte aan de TU Delft en vertrok naar Meta. Daar leidde hij de technische ontwikkeling van Llama 3, een van de invloedrijkste open AI-modellen van dat moment. Hij werkt nu bij Anthropic in New York.
Hado van Hasselt promoveerde in Utrecht en werkte aan double Q-learning bij het CWI in Amsterdam. Hij is nu senior onderzoeker bij Google DeepMind in Londen. Dit laat precies zien hoe de doorbraak zelf in Nederland is gedaan en daarna met het talent zelf is vertrokken.
Er is in Nederland geen brain drain gaande: het totale aantal wetenschappers blijft relatief stabiel. Maar de onderzoekers die uit Nederland vertrekken, worden gemiddeld 17% vaker geciteerd dan de onderzoekers die hier aankomen. Dat ligt ten dele aan de miljoenensalarissen die in de V.S. geboden worden, maar het ligt ook aan iets waaraan Nederland wél wat kan doen: onderzoeksdiepte.
Volgens een eigen berekening op basis van CSRankings staat Nederland als land wereldwijd op de dertiende plaats, maar staat de hoogste Nederlandse universiteit pas op plek 42. Dat is precies het beeld van een land met veel goede onderzoekers maar geen enkele locatie met genoeg massa.
Eigen berekening op de brongegevens van CSRankings, 2016–2025. Plek op de ranglijst van instellingen.
Als al het Nederlandse AI-onderzoek op één plek plaats zou vinden, zou dat instituut op de tiende plek wereldwijd staan.
Drie pijlers van het Nederlandse AI-ecosysteem
In Nederland is ons AI-talent verspreid over veel universiteiten en steden. Er is geen gedeelde plek waar onderzoekers langdurig en op grotere schaal kunnen samenwerken. Investeringen in rekenkracht en in software engineers vinden nu versnipperd en kleinschalig plaats. Concentratie biedt een schaal die voor geen enkele individuele universiteit haalbaar is.
Een gezond AI-ecosysteem bestaat uit drie pijlers die elkaar versterken: doorbraakonderzoek, onderzoek naar toepassingen en AI-bedrijvigheid.
Het Innovation Center for Artificial Intelligence (ICAI) organiseert use-inspired onderzoek in samenwerkingsverbanden tussen universiteiten en bedrijven. NADI, het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie, zet programma’s uit rond grote opgaven en jaagt de toepassing en opschaling van doorbraken aan. Start- en scale-ups commercialiseren vervolgens die technologie.
Voor het grensverleggende werk waar toepassingen en commercialisering op draaien ontbreekt zo’n thuis, terwijl juist dat werk meer vraagt dan één leerstoel kan dragen: grootschalige rekenkracht, ondersteuning door software engineers en een concentratie van toponderzoekers die jarenlang samen aan nieuwe doorbraken werken.
Dat is een groot gemis, want uit fundamenteel onderzoek kunnen de meest vernieuwende bedrijven voortkomen. Diffusiemodellen zijn daar een goed voorbeeld van. Die techniek is grotendeels aan universiteiten ontwikkeld, onder meer in Stanford, Berkeley, München en Heidelberg, en ligt nu onder vrijwel alle beeld- en videogeneratie. Uit de groep in München kwam Stable Diffusion voort, en daaruit weer het Duitse bedrijf Black Forest Labs. Contractonderzoek levert toepassingen op bij een bedrijf dat er al is. Nieuwe, baanbrekende bedrijven ontstaan een laag dieper, uit werk waarvan bij aanvang niemand weet waar het toe leidt. Die laag heeft in Nederland nog geen thuis.
Een ELLIS-instituut vult deze initiatieven aan. Het ontwikkelt nieuwe methoden en leidt de mensen op waar toegepast onderzoek, zoals in de ICAI-labs, op kan voortbouwen.
ELLIS, het Europese netwerk voor AI-onderzoek
Het Europese netwerk waar dit om draait bestaat al. Het European Laboratory for Learning and Intelligent Systems (ELLIS) bouwt sinds 2018 aan gedeelde infrastructuur en telt inmiddels 47 locaties in negentien landen. Nederland heeft daarbinnen drie units, in Amsterdam, Delft en Nijmegen, met samen meer dan honderdzestig verbonden onderzoekers.
Bron: ELLIS, ellis.eu/research/sites, 7 september 2026.
Een ELLIS-unit is een onderzoeksgroep binnen een universiteit. Het netwerk is verspreid over Europa, aangehaakt bij bestaande kennisinstellingen.
Recent zette ELLIS een nieuwe stap door zelfstandige instituten op te richten, die los staan van bestaande universiteiten en volledig gericht zijn op fundamenteel onderzoek, talentontwikkeling en valorisatie. Twee bestaan nu, in Tübingen en in Finland.
Door een eigen ELLIS Instituut op te richten, kan Nederland het innovatievliegwiel op gang brengen en de vruchten ervan plukken.
Een instituut met een andere manier van werken
Wat zo’n instituut wezenlijk anders maakt dan een grote universitaire onderzoeksgroep, zijn vier ontwerpprincipes.
- Autonomie
- Het wetenschappelijk leiderschap beslist zelf over de onderzoeksagenda, de werving en de besteding, zonder afhankelijk te zijn van jaarlijkse subsidierondes.
- Talent
- Posities worden gevuld op internationale topkwaliteit. De aantrekkingskracht van het instituut hangt volledig af van wie er al werkt.
- Mandaat
- Een heldere missie en een meerjarige, voorspelbare financiering die over kabinetsperiodes heen standhoudt.
- Risicobereidheid
- De ruimte om onzekere richtingen in te slaan, vanaf het begin zo afgesproken in plaats van achteraf proberen te organiseren.
Onderzoek binnen het instituut wordt geleid door Principal Investigators met vergaande autonomie. Onderzoekers werken een deel van hun tijd bij het instituut en behouden hun aanstelling aan hun eigen universiteit. De tijd bij het instituut is volledig voor onderzoek. Ingebouwde flexibiliteit zorgt ervoor dat wetenschappers hun aanstelling tijdelijk kunnen neerleggen om een startup op te zetten. Zo blijven de lijntjes tussen het ELLIS Instituut en het commerciële ecosysteem kort.
Een instituut van dit soort werkt alleen op voldoende schaal en met voldoende stabiliteit. Doorbraakonderzoek vraagt kritische massa: meerdere groepen tegelijk, gedeelde rekeninfrastructuur en jong talent dat profiteert van senior collega’s. En het vraagt voorspelbare, meerjarige financiering. Het gaat vooral om een stabiele investering. Zonder die stabiliteit verdwijnen de autonomie en de risicobereidheid, en daarmee de werking van het hele model.
Waarom nu
Voor de overheid is AI-beleid geen randzaak meer. Het Wennink-rapport, het AI Deltaplan en de uitwerking van die twee in het regeerakkoord laten zien dat het politieke momentum er is. De bouwstenen liggen klaar: de Nederlandse ELLIS-units, een uitzonderlijk sterke talentbasis en bestaande internationale samenwerkingen zorgen dat het instituut niet vanaf nul hoeft te beginnen.
Bron: ELLIS, ellis.eu/research/sites, 7 september 2026.
Daartegenover staan de kosten van wachten. Toponderzoekers, durfkapitaal en Europese onderzoeksprogramma’s concentreren zich op plekken waar onderzoek én bedrijfsleven sterk zijn: Londen, Parijs, Zürich, Tübingen en Helsinki. Dat zijn steden die hun keuze al hebben gemaakt. Maar ook in Nederland zijn alle ingrediënten aanwezig om sterk te bundelen. Het talent is er, het onderzoek is er en de bedrijven zijn er. Het enige wat mist is één plek met voldoende concentratie.
Hoe langer Nederland wacht, hoe sterker de aantrekkingskracht van die plekken wordt en hoe meer van ons eigen talent er een thuis vindt.
Een Nederlands ELLIS Instituut onderscheidt zich niet door meer geld, maar door hoe het is georganiseerd: onafhankelijk, gebundeld en in nauwe samenwerking met daar waar de AI al wordt gebruikt. Daarmee is het de pijler die nu structureel ontbreekt.
Een eigen instituut stelt Nederland in staat zelf bij te dragen aan wat AI is en niet alleen aan wat ermee wordt gedaan.
Onderteken de steunverklaring
Bedrijven en organisaties uit het Nederlandse AI-ecosysteem spreken in een steunverklaring aan de Taskforce Toekomstige Welvaart en Vestigingsklimaat en het kabinet uit dat een Nederlands ELLIS Instituut nodig is. Ondertekenaars verbinden zich op de manier die bij hun organisatie past, via talent, samenwerking of financiële steun, zodra de overheid haar bijdrage toezegt.
Ondertekend door
Vragen
Korte antwoorden op veelvoorkomende vragen.
Wat is een ELLIS Instituut?
ELLIS is het European Laboratory for Learning and Intelligent Systems, een Europees netwerk voor AI-onderzoek dat sinds 2018 bestaat en inmiddels 47 locaties in negentien landen telt. De meeste locaties zijn units: onderzoeksgroepen binnen een universiteit. Een instituut is iets anders: zelfstandig, los van bestaande universiteiten en volledig gericht op fundamenteel onderzoek, talentontwikkeling en valorisatie. Er zijn er nu twee, in Tübingen en in Finland.
Nederland heeft toch al ELLIS-units?
Ja, drie zelfs: in Amsterdam, Delft en Nijmegen, met samen meer dan honderdzestig verbonden onderzoekers. Een unit blijft echter een groep binnen een universiteit. Wat ontbreekt is één plek met genoeg concentratie: meerdere groepen bij elkaar, gedeelde rekenkracht, ondersteuning door software engineers en toponderzoekers die jarenlang samen aan nieuwe doorbraken werken. De units zijn de bouwstenen waardoor een instituut niet vanaf nul hoeft te beginnen.
Doen alleen de universiteiten met een bestaande ELLIS-unit mee?
Nee. Elke Nederlandse kennisinstelling kan aansluiten. ELLIS-affiliatie is geen voorwaarde, niet voor de instelling en niet voor de onderzoeker. Posities worden open en internationaal geworven, en elke kandidaat doorloopt dezelfde beoordeling.
Is een ELLIS Instituut een onderdeel van een universiteit?
Nee. Het instituut staat los van bestaande universiteiten en heeft een eigen leiding: Principal Investigators bepalen de onderzoeksagenda, niet een universiteitsbestuur. Onderzoekers houden vaak ook een aanstelling bij hun eigen universiteit, maar het instituut hoort bij geen enkele universiteit in het bijzonder, net als bij de bestaande ELLIS-instituten in Tübingen en Finland.
Kunnen bedrijven ook meedoen?
Zeker. Een bedrijf kan een onderzoekspositie financieren en daarvoor zelf een kandidaat voordragen. De status van kennisinstelling is geen voorwaarde. Die kandidaat wordt door dezelfde internationale commissie beoordeeld als elke andere sollicitant. Meefinancieren betaalt een positie, maar het koopt geen benoeming en geen zeggenschap over de onderzoeksagenda.
Wat is het verschil met ICAI?
Het Innovation Center for Artificial Intelligence (ICAI) is een bilaterale samenwerking tussen universiteiten en bedrijven, waarbij het intellectueel eigendom doorgaans naar de financier gaat. Een ELLIS Instituut is samenwerking op nationale schaal, gericht op doorbraakonderzoek. De twee versterken elkaar: doorbraakonderzoek stroomt door naar use-inspired onderzoek zoals in de ICAI-labs. Een ELLIS-instituut vult ICAI aan.
Wat is het verschil met NADI?
NADI, het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie, formuleert programma's rond grote opgaven en daagt externe onderzoekers en bedrijven uit oplossingen te vinden. NADI heeft zelf geen onderzoekers in dienst. Een ELLIS Instituut doet het omgekeerde: het stelt eigen onderzoekers aan en voert het onderzoek zelf uit, zonder geld naar anderen te verdelen. NADI zou wel een programma kunnen financieren dat voortbouwt op het onderzoek van het instituut: ELLIS levert dan de kennis waar zo'n programma op verder kan.
Waarom geen programma of een groter universitair lab?
Omdat de werking in de organisatievorm zit. Vier ontwerpprincipes maken het verschil: autonomie over de eigen agenda, werving en besteding; werving op internationale topkwaliteit; een helder mandaat met meerjarige financiering; en ruimte voor onzekere richtingen. In de praktijk betekent dat: onderzoek wordt geleid door Principal Investigators met vergaande autonomie, onderzoekers behouden hun aanstelling aan hun eigen universiteit en besteden hun tijd bij het instituut volledig aan onderzoek, en wie een startup wil beginnen kan de aanstelling bij het instituut tijdelijk neerleggen.
Wat kost het?
Deze pagina noemt bewust geen bedrag. Het gaat niet om een eenmalig groot bedrag, maar om een stabiele investering. Doorbraakonderzoek vraagt om een kritische massa en een voorspelbare, meerjarige financiering die over kabinetsperiodes heen standhoudt. Zonder die stabiliteit verdwijnen de autonomie en de risicobereidheid, en daarmee de werking van het hele model.
Hoe kan mijn organisatie steunen?
Door de steunverklaring te ondertekenen. Bedrijven en organisaties uit het Nederlandse AI-ecosysteem spreken daarin uit dat een Nederlands ELLIS Instituut nodig is en verbinden zich op de manier die bij ze past, zoals via talent, samenwerking of financiële steun, zodra de overheid haar bijdrage toezegt.
Contact
Vragen over het voorstel of de steunverklaring? Neem contact op.
Bronnen 8
Elk getal op deze pagina staat hieronder, met zijn bron en de stand waarop het is vastgesteld.
- Attention Is All You Need alleen in de tekst genoemd
- CSRankings alleen in de tekst genoemd
- Eigen berekening van de Nederlandse positie op basis van CSRankings
- Eigen berekening op de brongegevens van CSRankings (generated-author-info.csv en institutions.csv), afgeleid uit DBLP. Opgehaald 8 september 2026. Deelgebieden: de volledige AI-groep van CSRankings, oftewel Artificial intelligence, Computer vision, Machine learning, Natural language processing en The Web & information retrieval. Venster 2016-2025, de laatste tien volledige jaren; 2026 is nog niet af en zou een deeljaar meewegen. Bereik wereldwijd, 638 instellingen. De score is dezelfde maat die CSRankings zelf publiceert: per deelgebied de aangepaste publicatietelling, waarbij elke publicatie een keer meetelt en het krediet gelijk over de coauteurs wordt verdeeld, en daarover het meetkundig gemiddelde van (telling + 1) over de vijf deelgebieden. Landscores zijn op precies dezelfde manier berekend, met alle wetenschappers van dat land samen als een geheel. CSRankings publiceert zelf geen landenranglijst; die rangschikking is dus van ons. Eigen berekening op de brongegevens van CSRankings, venster 2016-2025. Hieruit komen drie getallen: de 42e plaats van de hoogste Nederlandse instelling, de 13e plaats van Nederland als land en de 10e plaats van een gebundeld Nederlands instituut. De faculteitslijsten van CSRankings worden door de gemeenschap onderhouden; de dekking verschilt per instelling.
- ELLIS — Research sites
- 44 units, 1 associate unit en 2 instituten in 19 landen, samen 47 locaties.
- Het agglomeratiemechanisme
- Schematische weergave van het mechanisme. Geen meetgegevens.
- International mobility of AI scientists
- Field-weighted citation impact op Elsevier-data, 1996-2019. Vertrekkers 2,49 tegen binnenkomers 2,12, oftewel 17% hoger. Rathenau typeert Nederland in dezelfde publicatie als brain exchange country.
- Openingsjaren van AI-labs rond Mila in Montreal
- Mila is in 1993 opgericht door Yoshua Bengio en is sinds 2018 een zelfstandige non-profit (mila.quebec). Google Brain Montreal 2016. Microsoft januari 2017, via de overname van het Montrealse Maluuba (blogs.microsoft.com, 13-01-2017). Samsung SAIT AI Lab 17 augustus 2017, aan de Universite de Montreal (news.samsung.com, 30-11-2017). DeepMind oktober 2017, zijn tweede internationale lab (betakit.com). Meta FAIR eind 2017. Thales opende cortAIx in 2018, aangekondigd 10 oktober 2017 (thalesgroup.com). Borealis AI van RBC opende in 2018. ServiceNow richtte in januari 2021 zijn AI Innovation Hub op via de overname van Element AI (servicenow, 30-11-2020).
- Openingsjaren van onderzoekslabs rond ETH Zürich
- Google Zurich 2004, uitgegroeid tot circa 5.000 medewerkers en de grootste engineering-vestiging buiten de Verenigde Staten (swissinfo.ch; blog.google). Disney Research Zurich 2008, met ETH. Meta via de overname van Zurich Eye door Oculus, november 2016 (Wyss Zurich; VentureBeat). Anthropic 2024 (Greater Zurich Area; S-GE). OpenAI 2025, vijfde Europese vestiging (Greater Zurich Area).