Nederland heeft een ELLIS Instituut nodig

De grootste technologische wending van onze tijd is nu bezig in Silicon Valley.

In en rondom San Francisco werken onderzoekers aan computers die na kunnen denken. In hoog tempo groeit AI uit tot het fundament onder onze economie, samenleving en nationale veiligheid. De potentiële baten zijn, net als de potentiële ontwrichting, enorm. En de macht om deze transitie vorm te geven ligt bij een land dat zich steeds vijandiger tegen Europa opstelt.

Wie de fundamenten van AI in handen heeft, bepaalt waar de macht straks ligt. Nederland is uitzonderlijk goed in het opleiden van AI-talent van wereldklasse, onder wie een aantal grondleggers van de huidige generatie AI. En toch zien we onze beste mensen consequent vertrekken.

Durk Kingma promoveerde in Amsterdam. Hij bedacht de variational autoencoder en de Adam-optimizer, twee methoden die onder een groot deel van de huidige generatieve AI liggen. Hij vertrok naar San Francisco om OpenAI mede op te richten, en werkt nu bij Anthropic.

Laurens van der Maaten, opgeleid in Tilburg en Delft, ontwikkelde t-SNE, een techniek die in vrijwel elk machinelearning-lab ter wereld wordt gebruikt. Hij leidde een onderzoeksgroep bij Meta FAIR en werkt inmiddels ook bij Anthropic.

Hado van Hasselt promoveerde in Utrecht en deed zijn werk aan double Q-learning bij het CWI in Amsterdam. Dat is het punt: de doorbraak zelf is hier gedaan, en daarna vertrokken. Hij is nu senior onderzoeker bij Google DeepMind in Londen.

Er is in Nederland geen brain drain gaande: het totale aantal wetenschappers blijft relatief stabiel. Maar de onderzoekers die uit Nederland vertrekken, worden gemiddeld 17% vaker geciteerd dan de onderzoekers die hier aankomen. Dat ligt ten dele aan de miljoenensalarissen die in de V.S. geboden worden, maar het ligt ook aan iets waaraan Nederland wél wat kan doen: onderzoeksdiepte.

Op de internationale CSRankings staat Nederland als geheel op de dertiende plaats, maar staat de hoogste individuele universiteit pas op plek 42. Dat is precies het beeld van een land met veel goede onderzoekers en geen enkele locatie met genoeg massa.

Als al het Nederlandse AI-onderzoek op één plek plaats zou vinden, zou dat instituut op de tiende plek wereldwijd staan.

Datzelfde patroon zit in de citatiecijfers. Ongeveer veertien procent van de Nederlandse AI-wetenschappers vertrekt voor langere tijd en ongeveer dertien procent komt erbij, dus in aantallen houdt het elkaar in evenwicht.

In impact niet: wie vertrekt heeft een gemiddelde citatie-impact van 2,49, wie aankomt 2,12. We verliezen niet het gemiddelde, we verliezen de top.

Het talent is verspreid over universiteiten en steden, zonder een gedeelde omgeving waar het langdurig en op schaal kan samenwerken. Investeringen in rekenkracht en in software engineers vinden nu versnipperd en kleinschalig plaats; concentratie biedt een schaal die voor geen enkele individuele universiteit haalbaar is.

Een gezond AI-stelsel doet drie soorten onderzoek die elkaar versterken: doorbraakonderzoek, onderzoek naar toepassingen, en onderzoek naar verantwoorde inzet.

ICAI organiseert het toepassingsgedreven onderzoek in labs van universiteiten en bedrijven; ELSA dekt de verantwoorde inzet.

Voor het grensverleggende werk ontbreekt zo’n thuis, terwijl juist dat werk meer vraagt dan één leerstoel kan dragen: grootschalige rekenkracht, ondersteuning door software engineers, en een concentratie van toponderzoekers die jaren aan dezelfde harde problemen werken.

Een instituut hiervoor vervangt niets van wat er al staat. Het is de bovenstroom van het stelsel: het levert de methoden, de kennis en de mensen waar de toepassingsgerichte programma’s op voortbouwen.

Rond de ETH in Zürich, een van de sterkste technische universiteiten van Europa, opende Google in 2004 een vestiging die is uitgegroeid tot zijn grootste engineering-locatie buiten de Verenigde Staten, met ongeveer vijfduizend medewerkers.

Daarna volgden andere labs. Die kwamen niet af op een innovatiedecreet van het Zwitserse ministerie van Economische Zaken, maar groeiden vanzelf rondom een kern van onderzoek, omdat geconcentreerd talent de belangrijkste grondstof voor innovatie is.

Dit agglomeratie-vliegwiel werkt overal hetzelfde – of je het nou hebt over high tech in Zürich of het Duitse Solingen, wereldleider op het gebied van mesjes en scharen.

Het aanwezige talent levert bedrijven en toepassingen op.

Die trekken kapitaal aan, en succes en kapitaal trekken weer nieuwe diepte aan.

Het talent circuleert binnen het cluster, en uit die circulatie ontstaan steeds nieuwe groepen en bedrijven.

Het Europese netwerk waar dit om draait bestaat al. Het European Laboratory for Learning and Intelligent Systems bouwt sinds 2018 aan gedeelde infrastructuur en telt inmiddels 47 locaties in negentien landen. Nederland heeft daarbinnen drie units, in Amsterdam, Delft en Nijmegen, met samen meer dan honderdzestig verbonden onderzoekers.

Een unit is een onderzoeksgroep binnen een universiteit. Zo werkt het netwerk nu: verspreid over Europa, aangehaakt bij bestaande instellingen.

Recent zette ELLIS een nieuwe stap: zelfstandige instituten, los van bestaande universiteiten en volledig gericht op fundamenteel onderzoek, talentontwikkeling en valorisatie. Er zijn er nu twee, in Tübingen en in Finland.

Door een eigen ELLIS Instituut op te richten, kan Nederland het innovatievliegwiel op gang brengen, en de vruchten ervan plukken.

Wat zo’n instituut wezenlijk anders maakt dan een grote universitaire onderzoeksgroep, zijn vier ontwerpprincipes. Ze komen overeen met de voorwaarden die het rapport-Wennink aanwijst als bepalend voor hoog-impact onderzoek.

Autonomie: Het wetenschappelijk leiderschap beslist zelf over de onderzoeksagenda, de werving en de besteding, zonder afhankelijk te zijn van jaarlijkse subsidierondes.
Talent: Posities worden gevuld op internationale topkwaliteit. De aantrekkingskracht van het instituut hangt volledig af van wie er al werkt.
Mandaat: Een heldere missie en een meerjarige, voorspelbare financiering die over kabinetsperiodes heen standhoudt.
Risicobereidheid: De ruimte om onzekere richtingen na te jagen, vanaf het begin ingebouwd in plaats van achteraf bevochten.

Onderzoek binnen het instituut wordt niet geleid door universiteitsbestuurders, maar door Principal Investigators met vergaande autonomie. Omdat wetenschappelijke medewerkers geen onderwijsplicht hebben, kunnen ze zich volledig richten op onderzoek – en ingebouwde flexibiliteit zorgt ervoor dat wetenschappers hun aanstelling tijdelijk kunnen bevriezen om een startup op te zetten. Zo blijven de lijntjes tussen het ELLIS Instituut en het private ecosysteem kort.

Een instituut van dit soort werkt alleen op voldoende schaal en met voldoende stabiliteit. Doorbraakonderzoek vraagt kritische massa: meerdere groepen tegelijk, gedeelde rekeninfrastructuur en jong talent dat profiteert van senior collega’s. En het vraagt voorspelbare, meerjarige financiering. Het gaat niet om een grote zak geld, maar om een stabiele. Zonder die stabiliteit verdwijnen de autonomie en de risicobereidheid, en daarmee de werking van het hele model.

Voor de overheid is AI-beleid geen randzaak meer. Het rapport-Wennink, het AI Deltaplan en de uitwerking van die twee in het regeerakkoord laten zien dat het politieke momentum er is. De bouwstenen liggen klaar: de Nederlandse ELLIS-units, een uitzonderlijk sterke talentbasis en bestaande internationale samenwerkingen zorgen dat een instituut niet vanaf nul hoeft te beginnen.

Daartegenover staan de kosten van wachten. Toponderzoekers, durfkapitaal en Europese onderzoeksprogramma’s concentreren zich in Londen, Parijs, Zürich, Tübingen en Helsinki. Dat zijn steden die hun keuze al hebben gemaakt.

Hoe langer Nederland wacht, hoe sterker de aantrekkingskracht van die plekken wordt, en hoe meer van ons eigen talent er een thuis vindt.

Een Nederlands ELLIS Instituut onderscheidt zich niet door meer geld, maar door hoe het is georganiseerd: onafhankelijk, gericht op de fundamenten, en gebouwd op de beste troef die Nederland in handen heeft: onze mensen. Daarmee is het de pijler die nu structureel ontbreekt.

Een eigen instituut stelt Nederland in staat zelf bij te dragen aan wat AI is, en niet alleen aan wat ermee wordt gedaan.

Bronnen 7

Elk getal op deze pagina staat hieronder, met zijn bron en de stand waarop het is vastgesteld. Waar een bron zichzelf nuanceert, staat die nuance er ook bij.

CSRankings alleen in de tekst genoemd: Emery Berger e.a. · CC BY-NC-ND 4.0 Uitsluitend in de lopende tekst genoemd met bronvermelding. De NoDerivatives-clausule verbiedt het afleiden van grafieken uit deze tabel; de build faalt als een grafiek deze bron opgeeft.
Eigen berekening van de Nederlandse positie op basis van CSRankings: Delta Instituut · 8 september 2026 · eigen werk Eigen berekening op de brongegevens van CSRankings (generated-author-info.csv en institutions.csv), afgeleid uit DBLP. Opgehaald 8 september 2026. Deelgebieden: de volledige AI-groep van CSRankings, oftewel Artificial intelligence, Computer vision, Machine learning, Natural language processing en The Web & information retrieval. Venster 2016-2025, de laatste tien volledige jaren; 2026 is nog niet af en zou een deeljaar meewegen. Bereik wereldwijd, 638 instellingen. De score is dezelfde maat die CSRankings zelf publiceert: per deelgebied de aangepaste publicatietelling, waarbij elke publicatie een keer meetelt en het krediet gelijk over de coauteurs wordt verdeeld, en daarover het meetkundig gemiddelde van (telling + 1) over de vijf deelgebieden. Landscores zijn op precies dezelfde manier berekend, met alle wetenschappers van dat land samen als een geheel. CSRankings publiceert zelf geen landenranglijst; die rangschikking is dus van ons. De figuur 'Sterk als land, nergens geconcentreerd' rekent op de brongegevens van CSRankings, niet op de gepubliceerde tabel. Drie getallen komen hieruit: de 42e plaats van de hoogste Nederlandse instelling, de 13e plaats van Nederland als land en de 10e plaats van een gebundeld Nederlands instituut. Alle drie reproduceren exact op venster 2016-2025. LET OP: CSRankings staat onder CC BY-NC-ND 4.0. Een grafiek uit hun gegevens afleiden raakt de NoDerivatives-clausule. Mats heeft Emery Berger om toestemming gevraagd; zolang permissie_status niet 'gegeven' is, faalt npm run check en gaat de pagina niet naar buiten. De faculteitslijsten van CSRankings worden door de gemeenschap onderhouden, dus de dekking verschilt per instelling. TU Delft staat met 54 wetenschappers op 14,5 en de UvA met 30 op 29,7. Is een Nederlandse lijst onvolledig, dan is de telling te laag en helt de figuur over naar de eigen conclusie.
ELLIS — Research sites: ELLIS · 7 september 2026 · publiek, met bronvermelding 44 units, 1 associate unit en 2 instituten, in 19 landen. Samen 47 locaties. Dat verklaart het verschil tussen de 44 en de 47 die in verschillende concepten rondgaan.
Het agglomeratiemechanisme: Delta Instituut, op basis van de Interventiekaart · 31 augustus 2026 · eigen werk Schematische weergave van het mechanisme zoals beschreven in de Interventiekaart. Geen meetgegevens.
International mobility of AI scientists: Rathenau Instituut · 7 juni 2021 · publiek, met bronvermelding Field-weighted citation impact op Elsevier-data, 1996-2019. Vertrekkers 2,49 tegen binnenkomers 2,12, oftewel 17% hoger. Rathenau noemt dit het kleinste verschil van alle onderzochte landen met een negatieve verhouding (Canada boven 30%) en typeert Nederland als brain exchange country. De data stopt in 2019.
Nationaal Instituut voor baanbrekend AI-onderzoek — Interventiekaart, Full Draft: Oscar Lepoeter, Jan-Willem van de Meent · 31 augustus 2026 · intern De versie die op 31 augustus 2026 bij EZK is aangeleverd. Het Achtergronddocument v10 in dezelfde PDF is een concept en wijkt tot ~50% af op aantallen; die cijfers worden hier niet gebruikt. Bijlage II bevat de vergelijkingstabel met AI2 Seattle, Mila, ELLIS Tübingen en ELLIS Finland. Let op: die bedragen staan in verschillende valuta en op verschillende tijdsbases (per jaar, over vijf jaar, over tien jaar) en zijn dus niet als grootheden vergelijkbaar. Daarom wordt hier de samenstelling vergeleken en niet de omvang.
Openingsjaren van onderzoekslabs rond ETH Zürich: Diverse; per lab verantwoord · 7 september 2026 · publiek, met bronvermelding Google Zürich 2004, uitgegroeid tot circa 5.000 medewerkers en de grootste engineering-vestiging buiten de Verenigde Staten (swissinfo.ch; blog.google). Disney Research Zürich 2008, in samenwerking met ETH. Meta via de overname van Zurich Eye door Oculus, november 2016 (Wyss Zurich; VentureBeat). Anthropic 2024 (Greater Zurich Area; S-GE). OpenAI 2025, vijfde Europese vestiging (Greater Zurich Area). Nvidia, Microsoft en Apple zijn wel in de regio aanwezig maar weggelaten omdat er geen openingsjaar te onderbouwen was. IBM Research Zürich (1956) is weggelaten omdat het ruim buiten de periode van dit betoog valt.